Ngọc Bản Luận Yếu

Hoàng Đế hỏi: Ta nghe nói phép chẩn "Khuếch độ" và "Kỳ hàng", nội dung cụ thể chỉ dẫn không giống nhau, thì nên vận dụng như thế nào? Kỳ Bá đáp: Khuếch độ là phương pháp đo lường độ nông sâu của bệnh. Kỳ hàng là phương pháp luận bàn về những bệnh lý khác thường. Xin hãy để tôi bàn về pháp tắc tối cao của y đạo, đó là sự biến hóa của ngũ sắc mạch tượng, cùng với phép chẩn Khuếch độ và Kỳ hàng, yếu lĩnh của nó nằm ở chỗ nắm giữ thần cơ. Thần cơ vận chuyển mà không hồi nghịch, nếu hồi nghịch thì không thể vận chuyển bình thường, sẽ mất đi sinh cơ. Yếu lĩnh của pháp tắc tối cao này, gần gũi với bệnh tình nhưng lại vi diệu khó dò, nên khắc ghi vào ngọc bản, đặt tên là "Hợp ngọc cơ".

Sắc mặt hiện ra ở các vị trí trên dưới tả hữu, mỗi nơi đều có yếu điểm riêng. Nếu sắc mặt nhạt nhòa, dùng thang dịch để trị, mười ngày có thể khỏi. Nếu sắc mặt đậm sâu hơn, phải dùng thang dịch phối hợp với dược vật để trị, hai mươi mốt ngày có thể khỏi. Nếu sắc mặt quá đậm, phải dùng dược tửu để trị, một trăm ngày có thể khỏi. Nếu sắc mặt khô héo, cơ mặt tiều tụy, thuộc chứng bất trị, đến một trăm ngày sẽ tử vong. Nếu mạch tượng đoản xúc, khí tức tuyệt đoạn, cũng sẽ tử vong. Nhiệt ôn bệnh mà chính khí hư tổn nghiêm trọng, cũng sẽ tử vong. Sắc mặt xuất hiện ở trên dưới tả hữu, mỗi nơi đều có yếu điểm riêng. Sắc mặt phát triển lên trên là nghịch, phát triển xuống dưới là thuận. Nữ tử mặt bên phải xuất hiện bệnh sắc là nghịch, bên trái là thuận; nam tử mặt bên trái xuất hiện bệnh sắc là nghịch, bên phải là thuận. Nếu âm dương phản thác, dương trọng hoặc âm trọng đều dẫn đến tử vong. Âm dương trái thường, khi trị liệu phải cân nhắc quyền hành, đoạt phần hữu dư bổ phần bất túc, đây là việc mà phép chẩn Kỳ hàng và Khuếch độ xử lý. Mạch tượng bác động mà xuất hiện chứng tý tý uế, là do hàn nhiệt giao tranh gây ra. Mạch tượng cô tuyệt là dương khí tiêu tán, mạch tượng hư tổn mà tiết lợi là âm huyết đoạt thất. Cô tuyệt là nghịch chứng, hư tổn là thuận chứng.

Vận dụng phép chẩn Kỳ hàng, phải bắt đầu từ thái âm kinh. Nếu khí mạch đi được bị tạng khí sở bất thắng khắc chế, gọi là nghịch, nghịch thì tử vong; nếu khí mạch đi được khắc chế tạng khí sở bất thắng, gọi là tòng, tòng thì có thể sống. Bát phong dữ tứ thời chi khí hỗ tương thắng khắc, tuần hoàn vãng phục, nếu nghịch loạn vận hành một lần, thì không thể dùng quy tắc thông thường để suy tính nữa, yếu lĩnh của phép chẩn đến đây là đã trình bày xong.