Luận về Sự Thong Dong

Hoàng Đế ngồi an nhàn, triệu Lôi Công đến và hỏi rằng: Ngươi học y thuật, đọc tụng y thư, nếu có thể rộng rãi xem xét các học thuyết, và hiểu được phép so sánh phân tích, dung hội quán thông y lý, thì hãy nói cho ta về sở trường của ngươi. Ngũ tạng, lục phủ, đảm, vị, đại trường, tiểu trường, tỳ, bào, bàng quang, não tủy, nước mũi nước dãi, khóc lóc, bi ai, cùng với sự vận hành của thủy dịch, những thứ này đều là cơ sở để con người sinh tồn, khi trị liệu nếu có sai sót, ngươi nhất định phải hiểu rõ những đạo lý này, mới có thể đạt được hiệu quả mười phần; nếu còn chưa thể hiểu, sẽ bị người đời oán trách.

Lôi Công nói: Tôi đã đọc tụng thiên thượng và hạ của Mạch kinh, nội dung rất nhiều, nhưng phân biệt chỗ giống khác, tiến hành so sánh phân tích, vẫn không thể đạt được hiệu quả mười phần, lại làm sao có thể hoàn toàn minh bạch những điều này?

Hoàng Đế nói: Ngươi hãy riêng thử thông hiểu bệnh biến của ngũ tạng, sự bất hòa của lục phủ, sai lầm của châm thạch trị liệu, sự thích dụng của độc dược, sự điều hòa của thang dịch và tư vị, nói rõ ràng tình huống của chúng, trả lời hết cho ta, xin hỏi ngươi còn có điều gì không biết?

Lôi Công nói: Can hư, thận hư, tỳ hư đều khiến người thân thể trầm trọng, tâm phiền ý loạn, nên dùng độc dược, châm thích, ngải cứu, biếm thạch, thang dịch để trị, có người khỏi, có người không khỏi, mong được nghe lời giải thích của Ngài.

Hoàng Đế nói: Tại sao ngươi tuổi đã lớn như vậy mà hỏi vấn đề lại nông cạn như thế? Ta vốn hỏi về đạo lý sâu xa, ngươi lại dùng nội dung của thiên thượng hạ để trả lời, là vì sao? Tỳ hư khiến mạch tượng phù mà giống phế mạch, thận hư khiến mạch tượng tiểu phù mà giống tỳ mạch, can hư khiến mạch tượng cấp trầm tán mà giống thận mạch, những điều này là chỗ y công thường lẫn lộn, nhưng nếu ung dung xét nghiệm thì có thể phân biệt rõ ràng. Còn như mạch tượng của ba tạng này giống như thổ mộc thủy ba thứ cùng tồn tại xen lẫn, đó là vấn đề ngay cả trẻ nhỏ cũng biết, sao ngươi lại hỏi?

Lôi Công nói: Nơi đây có một người, đầu thống, cân mạch co rút, cốt tiết trầm trọng, đảm khiếp khí đoản, ạc nghịch ái khí, phúc bộ trướng mãn, thời thường kinh khủng, không thích nằm nghỉ, đó là bệnh biến của tạng nào? Mạch tượng phù mà huyền, án chi như thạch khối cứng rắn, tôi không hiểu ý nghĩa của nó, nên lại hỏi về tình huống của ba tạng này, để thông qua so sánh phân tích mà minh bạch.

Hoàng Đế nói: Đây chính là cái gọi là đạo lý ung dung xét nghiệm vậy. Người niên trưởng nên từ lục phủ mà thám cầu, người niên thiếu nên từ kinh mạch mà thám cầu, người niên tráng nên từ ngũ tạng mà thám cầu. Nay những điều ngươi nói đều sai. Bát phong uất kết hóa nhiệt, ngũ tạng tinh khí tiêu sước, bệnh tà truyền biến tương hỗ ảnh hưởng. Mạch tượng phù mà huyền, là thận khí bất túc; mạch tượng trầm mà thạch, là thận khí nội trước; đảm khiếp khí đoản, là thủy đạo bất thông, hình khí tiêu tán suy bại; khái thấu tâm phiền, là thận khí thượng nghịch. Bệnh khí của một người, kỳ thực chỉ ở một tạng. Nếu nói ba tạng đồng thời phát bệnh, thì không phù hợp với pháp tắc.

Lôi Công nói: Nơi đây có một người, tứ chi giải đãi vô lực, suyễn tức khái thấu, hạ huyết, tôi ngu độn sau khi chẩn sát, cho là tổn thương phế, thiết mạch phát hiện mạch tượng phù đại khẩn, tôi không dám trị liệu. Thô thiển y công dùng biếm thạch phóng huyết, bệnh khỏi sau khi xuất huyết rất nhiều, huyết chỉ sau thân thể khinh khoái, đây là chuyện gì?

Hoàng Đế nói: Ngươi có thể trị liệu tật bệnh, biết được cũng đã nhiều, nhưng phán đoán về bệnh này lại sai. Ví như hồng nhạn bay lượn cũng có thể xung thượng thiên không, thánh nhân trị bệnh, tuân theo pháp độ, khắc thủ quy củ, dẫn dụng sự vật tiến hành so sánh phân tích, trong mờ mịt hóa tài biến thông, từ trên xuống dưới tuần hành, hà tất phải chết giữ thường quy? Nay mạch tượng phù đại nhi hư, đây là tỳ khí ngoại tuyệt, rời khỏi vị mà ngoại quy về dương minh kinh. Nhị hỏa (chỉ dương minh) không thể thắng quá tam thủy (chỉ thái âm), nên mạch tượng hỗn loạn mà bất chính thường. Tứ chi giải đãi vô lực, đây là tỳ tinh không thể du thâu; suyễn tức khái thấu, là thủy khí hợp tịnh dương minh kinh; hạ huyết, là mạch đạo cấp bách, huyết dịch vô xứ vận hành. Còn như cho là tổn thương phế, đó là sai lầm dẫn đến cuồng loạn. Bất dẫn dụng so sánh phân tích, là nhận thức không minh. Tình huống tổn thương phế, là tỳ khí bất năng cố thủ, vị khí bất năng thanh hòa, kinh khí bất năng chính thường thi hành, chân tạng bại hoại quyết liệt, kinh mạch bàng tuyệt, ngũ tạng tinh khí tiết lậu, bất lưu tỵ huyết tất hội thổ ẩu, hai điều này không tương loại. Ví như thiên không vô hình, đại địa vô lý, bạch dữ hắc tương sai rất xa. Đây là quá thất của ta, ta cho rằng ngươi đã biết, nên không nói cho ngươi. Minh bạch dẫn dụng so sánh phân tích, ung dung xét nghiệm đạo lý, nhân thử mệnh danh là “chẩn khinh”, đây chính là chí cao y đạo.