Thân sĩ

Trị quốc mà không quan tâm đến hiền sĩ, sẽ dẫn đến nước mất; thấy hiền tài mà không vội dùng, họ sẽ khinh nhờn quân chủ. Không có hiền tài thì không thể xử lý việc gấp, không có hiền sĩ thì không thể mưu tính quốc sự. Khinh nhờn hiền tài, lãng quên kẻ sĩ mà có thể giữ nước lâu dài, xưa nay chưa từng có.

Trước kia Tấn Văn Công bị buộc phải lưu vong mà cuối cùng định lại thiên hạ, Tề Hoàn Công bị buộc phải rời nước mà cuối cùng xưng bá chư hầu, Việt Vương Câu Tiễn chịu nhục của Ngô Vương Phù Sai mà cuối cùng trở thành bậc hiền quân trung nguyên. Ba người này có thể nổi danh thiên hạ, thành tựu công nghiệp, đều bởi từng chịu nhục lớn trong nước mình. Bậc tối thượng là không bao giờ thất bại, kế đến là thất bại mà có thể thành tựu, đó gọi là khéo dùng người. Ta từng nghe nói: "Không phải không có chỗ ở an nhàn, mà là ta không có lòng an định; không phải không có của cải đầy đủ, mà là ta không có lòng thỏa mãn." Cho nên quân tử tự mình gánh việc khó mà nhường việc dễ cho người, còn chúng nhân thì tự chọn việc dễ mà đẩy việc khó cho người. Quân tử khi tiến thân không mất đi chí hướng, khi lui ẩn có thể xét thực tình của mình, dù lẫn trong đám dân thường, cũng không hề có lòng oán hận, bởi họ có tự tin.

Vậy nên, người làm những việc khó khăn, ắt sẽ đạt được điều mình muốn; chưa từng nghe chỉ làm việc mình muốn, mà có thể tránh được điều mình ghét. Do đó, kẻ cận thần được sủng ái sẽ hại quân chủ, kẻ nịnh hót dưới quyền sẽ hại thượng cấp. Quân chủ ắt phải có bề tôi dám can gián thẳng thắn, thượng cấp ắt phải có thuộc hạ dám tranh biện. Người bàn luận quốc sự dám giữ vững ý kiến, người tranh biện lẫn nhau dám nói thẳng, như vậy mới có thể trường sinh cửu thị, bảo toàn quốc gia. Bề tôi coi trọng tước vị mà không dám tiến ngôn, cận thần im lặng, viễn thần ngậm miệng, oán hận tích tụ trong lòng dân, bọn nịnh hót vây quanh, lời khuyên tốt bị bế tắc, thì nước nguy vong. Hạ Kiệt, Trụ Vương há chẳng phải vì mất đi hiền sĩ thiên hạ sao? Kết quả thân bị giết mà mất thiên hạ. Cho nên nói: "Tặng vật báu của nước, chẳng bằng tiến cử hiền tài, dẫn dắt kẻ sĩ."

Nay có năm cái dùi, một cái sắc nhất, sắc ắt gãy trước. Có năm con dao, một con mài bén nhất, bén ắt mòn trước. Cho nên giếng ngọt cạn trước, cây cao bị chặt trước, rùa linh bị đốt trước, rắn thần bị phơi trước. Vì thế Tỷ Can bị giết, bởi tính cương trực; Mạnh Bôn bị giết, bởi sức mạnh; Tây Thi bị dìm sông, bởi sắc đẹp; Ngô Khởi bị xé xác, bởi công nghiệp. Những người này, ít ai không chết vì sở trường của mình, cho nên nói "quá thịnh thì khó toàn vẹn."

Vậy nên dù có minh chúa, cũng không ưa bề tôi vô công; dù có từ phụ, cũng không ưa con vô dụng. Do đó, không xứng chức vụ mà chiếm vị, không phải người nên có ở vị ấy; không xứng tước vị mà hưởng bổng lộc, không phải người nên thuộc về bổng lộc ấy. Cung tốt khó kéo, nhưng có thể bắn cao, cắm sâu; ngựa tốt khó điều khiển, nhưng có thể chở nặng, đi xa; hiền tài khó sai khiến, nhưng có thể khiến quân chủ được tôn kính. Cho nên sông không chê suối nhỏ chảy vào, nên mới rộng lớn. Thánh nhân gặp việc không từ chối, đối với vạn vật không trái nghịch, nên mới thành trụ cột trị thiên hạ. Vậy nên nước sông, không từ một nguồn; áo da nghìn dật, không từ một nách cáo. Há có đồng ý với mưu lược giống nhau mà chỉ dùng người hợp với mình sao? Đó không phải đạo của bậc quân chủ yêu thương thiên hạ.

Vậy nên trời đất chẳng sáng mãi, nước lớn chẳng mênh mông mãi, lửa lớn chẳng cháy rực mãi, đức hạnh vua chúa chẳng hiển hách mãi. Như vậy mới có thể làm thủ lĩnh của chúng nhân. Nếu vua như mũi tên thẳng, như đá mài phẳng, thì không đủ che chở vạn vật. Cho nên khe hẹp cạn nhanh, dòng nông khô nhanh, đất cằn không sinh cây cỏ. Ân trạch sâu rộng của vua, nếu không ra khỏi cửa cung, thì không thể lưu bố khắp nước.