Kiêm ái thượng

Thánh nhân lấy việc trị thiên hạ làm trách nhiệm của mình, thì ắt phải biết hỗn loạn từ đâu mà sinh ra, mới có thể trị được nó; không biết hỗn loạn từ đâu mà sinh ra, thì không thể trị được. Ví như thầy thuốc chữa bệnh cho người, ắt phải biết bệnh từ đâu mà sinh ra, mới có thể chữa được; không biết bệnh từ đâu mà sinh ra, thì không thể chữa được. Trị hỗn loạn há lại chẳng phải như vậy sao? Ắt phải biết hỗn loạn từ đâu mà sinh ra, mới có thể trị được; không biết hỗn loạn từ đâu mà sinh ra, thì không thể trị được.

Thánh nhân lấy việc trị thiên hạ làm trách nhiệm của mình, không thể không xem xét cội nguồn sinh ra hỗn loạn. Hãy thử xem xét hỗn loạn từ đâu mà sinh ra? Khởi lên từ việc không yêu thương lẫn nhau. Bề tôi, con cái không hiếu kính với vua và cha, đó gọi là hỗn loạn. Con yêu mình mà không yêu cha, nên làm hại cha để làm lợi cho mình; em yêu mình mà không yêu anh, nên làm hại anh để làm lợi cho mình; bề tôi yêu mình mà không yêu vua, nên làm hại vua để làm lợi cho mình. Đó gọi là hỗn loạn. Cho dù là cha không từ ái với con, anh không từ ái với em, vua không từ ái với bề tôi, đó cũng là cái gọi là hỗn loạn trong thiên hạ. Cha yêu mình, không yêu con, nên làm hại con để làm lợi cho mình; anh yêu mình, không yêu em, nên làm hại em để làm lợi cho mình; vua yêu mình, không yêu bề tôi, nên làm hại bề tôi để làm lợi cho mình. Đây là vì sao? Đều khởi lên từ việc không yêu thương lẫn nhau. Cho dù là kẻ trộm cướp trong thiên hạ cũng như vậy. Kẻ trộm yêu nhà mình, không yêu nhà người, nên trộm cắp nhà người để làm lợi cho nhà mình; kẻ trộm yêu thân mình, không yêu thân người, nên làm hại người để làm lợi cho thân mình. Đây là vì sao? Đều khởi lên từ việc không yêu thương lẫn nhau. Cho dù là đại phu xâm lấn phong địa lẫn nhau, chư hầu đánh phá nước nhau, cũng như vậy. Đại phu ai nấy yêu phong địa của mình, không yêu phong địa của người, nên xâm lấn phong địa của người để làm lợi cho phong địa mình; chư hầu ai nấy yêu nước mình, không yêu nước người, nên đánh phá nước người để làm lợi cho nước mình. Những việc hỗn loạn trong thiên hạ, tất cả đều ở đây cả.

Xem xét hỗn loạn này từ đâu mà sinh ra? Đều khởi lên từ việc không yêu thương lẫn nhau. Giả sử người trong thiên hạ có thể yêu thương lẫn nhau, yêu người khác như yêu chính mình, thì còn có kẻ bất hiếu hay không? Coi cha, anh và vua như thân mình, há lại làm ra việc bất hiếu? Còn có kẻ bất từ ái hay không? Coi em, con và bề tôi như thân mình, há lại làm ra việc bất từ ái? Cho nên bất từ ái, bất hiếu liền tiêu mất. Còn có kẻ trộm cướp hay không? Coi nhà người như nhà mình, ai còn đi trộm cướp? Coi thân người như thân mình, ai còn đi làm hại? Cho nên kẻ trộm cướp liền không còn. Còn có việc đại phu xâm lấn phong địa lẫn nhau, chư hầu đánh phá nước nhau hay không? Coi phong địa người như phong địa mình, ai còn đi xâm lấn? Coi nước người như nước mình, ai còn đi đánh phá? Cho nên việc đại phu xâm lấn phong địa lẫn nhau, chư hầu đánh phá nước nhau liền không còn. Giả sử người trong thiên hạ yêu thương lẫn nhau, nước với nước không đánh phá nhau, phong địa với phong địa không xâm lấn nhau, trộm cướp không còn, vua tôi cha con đều có thể hiếu kính từ ái, như vậy thì thiên hạ được trị.

Cho nên thánh nhân lấy việc trị thiên hạ làm trách nhiệm của mình, há có thể không cấm chỉ sự thù ghét lẫn nhau mà khuyến khích yêu thương nhau hay sao? Cho nên người trong thiên hạ yêu thương nhau thì yên ổn thái bình, thù ghét nhau thì hỗn loạn. Bởi vậy Mặc Tử nói: Không thể không khuyến khích yêu thương người khác, đạo lý chính là ở đây.