Sử Ký

"Sử Ký" là tác phẩm của Tư Mã Thiên thời Tây Hán, bộ thông sử kỷ truyện thể đầu tiên của Trung Quốc, cũng là bộ sách đứng đầu trong "Nhị thập tứ sử". Toàn bộ gồm một trăm ba mươi thiên, ghi chép lịch sử khoảng ba nghìn năm từ thời Hoàng Đế cho đến những năm Thái Sơ dưới triều Hán Vũ Đế, được chia thành năm thể: bản kỷ, biểu, thư, thế gia và liệt truyện, mở ra thể lệ biên soạn cơ bản cho chính sử Trung Quốc, được Lỗ Tấn ca ngợi là "tuyệt xướng của sử gia, Ly Tao không vần".

Tư Mã Thiên kế thừa di chí của cha là Tư Mã Đàm, trải qua những biến cố lớn trong cuộc đời như họa Lý Lăng, chịu cung hình, vẫn tự nhủ phải "cùng tột mối quan hệ giữa trời và người, thông suốt sự biến đổi từ xưa đến nay, thành tựu một học thuyết riêng" để hoàn thành bộ kiệt tác bất hủ này. Lối tường thuật của sách rộng lớn, hình tượng nhân vật sinh động, như Hạng Vũ, Lưu Bang, Trương Lương, Hàn Tín, Khuất Nguyên, các thương nhân trong Hóa thực liệt truyện v.v., đều trở thành những hình tượng kinh điển trong ký ức văn hóa Trung Quốc.

"Sử Ký" không chỉ là tác phẩm sử học mà còn là bảo vật văn học. Ngôn ngữ của sách mạnh mẽ và sâu sắc, khéo dùng đối chiếu, chi tiết và nghị luận, như các danh thiên "Hạng Vũ bản kỷ", "Thích khách liệt truyện", "Du hiệp liệt truyện" v.v., được truyền tụng nghìn năm. Các câu danh ngôn trong sách như "Thiên hạ tấp nập, đều vì lợi mà đến; thiên hạ nhộn nhịp, đều vì lợi mà đi" đã thâm nhập sâu vào cách diễn đạt của tiếng Hán.

Là đỉnh cao kép của sử học và văn học Trung Quốc, "Sử Ký" đã đặt nền móng cho truyền thống tự sự của chính sử đời sau. Đọc sách này, có thể nhìn ngắm những biến hóa phong vân từ thượng cổ đến đầu thời Hán, cảm nhận sự hùng vĩ và đau đớn của sử gia dùng sinh mệnh để viết nên lịch sử, và hiểu được ý thức sâu sắc của văn minh Trung Hoa đối với ký ức lịch sử.